wpisz szukaną frazę

Świerzb (łac. scabies): Dręczące swędzenie wywołane przez roztocza (świerzbowce)
Objawy chorób

Świerzb (łac. scabies): Dręczące swędzenie wywołane przez roztocza (świerzbowce)

Share

Świerzb jest powszechną na całym świecie chorobą – zmienia się jednak częstość jej występowania. Podczas gdy świerzb w krajach uprzemysłowionych praktycznie zaniknął w latach 50-tych ubiegłego wieku, to od końca lat 60-tych liczba zachorowań znowu wzrasta. Szacuje się, że około 300 milionów ludzi na całym świecie dotkniętych jest świerzbem.

Czym jest świerzb?

Świerzb – nazywany również przez lekarzy “scabies” – jest chorobą zakaźną skóry. Jego nazwa wywodzi się od łacińskiego słowa “scabere”, które oznacza “drapać”.

Świerzb jest wywoływany przez świerzbowca ludzkiego (sarcoptes hominis, sarcoptes scabiei), które dotyka wyłącznie ludzi i żyją w ich skórze.

Czy zachorowania na świerzb muszą być zgłaszane?

W Polsce 2009 roku ustał ustawowy obowiązek zgłaszania i rejestracji świerzbu. Jednakże, Państwowa Inspekcja Sanitarna zaleca, aby w przypadku wystąpienia epidemii świerzbu objęto leczeniem wszystkich chorych i wszystkie osoby podejrzane a również osoby kontaktujące się z chorymi w szkołach i zakładach pracy.

Państwowa Inspekcja Sanitarna zaleca również w wypadku wystąpienia epidemii świerzbu nasilenie działalności informacyjnej polegającej na zaopatrzenie chorych i osób z ich otoczenia w ulotki informujące o zasadach postępowania, sposobie odkażania bielizny, odzieży, pościeli oraz innych przedmiotów.

W placówkach służby zdrowia, szkołach, Domach Pomocy Społecznej itp. powinny być opracowane, wdrożone i ściśle przestrzegane procedury mycia i dezynfekcji rąk, postępowania z bielizną, odkażania pomieszczeń i urządzeń, podstawowych zasad higieny osobistej oraz mycia i dezynfekcji pomieszczeń.

Wszelkie przypadki zachorowań na świerzb lub podejrzenia w tego rodzaju placówkach powinien być natychmiast zgłaszany kierownictwu, które z kolei powinno powiadomić właściwą terytorialnie Stację Sanitarno-Epidemiologiczną.

Świerzb: Objawy

Typowe objawy świerzbu to:

  • silne swędzenie, które występuje głównie w nocy, w rozgrzanym łóżku.
  • łuskowata, skorupowata skóra z guzkami i wypryskami

Jak wygląda świerzb?

  • Ze względu na silne swędzenie, zainfekowana skóra pokryta jest strupami i śladami zadrapań.
  • Przy bliższej obserwacji skóry widać kanały świerzbowców: drobne, sinusoidalne kanaliki, czerwonawe do szarawych. Na końcu tych kanalików znajduje się roztocze – rozpoznawalne po lekko podniesionej części kanaliku, tzw. kopcu.
  • Niekiedy świerzb objawia się tylko pojedynczymi grudkami otoczonymi czerwoną obwódką.
  • W niektórych przypadkach (z powodu uczulenia przez alergeny roztoczy) na całym ciele może powstawać wysypka skórna.
Świerzb (łac. scabies): Dręczące swędzenie wywołane przez roztocza (świerzbowce)

Świerzb powoduje wysypkowe zmiany skórne w postaci małych grudek.

Objawy związane ze świerzbem są spowodowane głównie zapaleniem skóry. Jeśli roztocza kolonizują skórę, jest ona poddana bezpośrednim uszkodzeniom. W rezultacie następuje reakcja systemu immunologicznego i procesy zapalne z typowymi dla świerzbu zmianami skórnymi.

Przy pierwszym zarażeniu przez roztocza, aktywacja systemu immunologicznego i wystąpienie świerzbu trwa od trzech do sześciu tygodni. Jednak w przypadku ponownego zarażenia, pierwsze objawy pojawiają się już po jednym do dwóch dni.

Podczas gdy samce świerzbowca pozostają na powierzchni skóry, samice tych roztoczy wywiercają otwory w warstwie rogowej skóry i składają tam jaja. Preferują części ciała z wysoką temperaturą i cienką warstwą rogową. Dlatego też objawy świerzbu koncentrują się w niektórych obszarach skóry, na przykład:

  • na nadgarstkach
  • pomiędzy palcami rąk i nóg
  • w rejonie pępka.
  • w okolicy klatki piersiowej i pach
  • na genitaliach

Świerzb występujący na twarzy, dłoniach lub podeszwach stóp jest zjawiskiem nietypowym – z wyjątkiem niemowląt i małych dzieci.

Świerzb – nietypowe formy świerzbu

Świerzb nie zawsze wywołuje te same objawy. W niektórych specjalnych postaciach świerzbu wygląd skóry nieznacznie się różni:

  • Świerzb incognito (scabies incognita): Objawy są raczej niepozorne – urazów skóry jest niewiele lub nie ma ich wcale. Swędzenie, które występuje często wydaje się nie mieć powodu, ponieważ brak widocznych zmian skórnych. Świerzb incognito może występować u ludzi, którzy często się kąpią.
  • Scabies granulomatosa: Oprócz typowych objawów świerzbu, w okolicy narządów płciowych i innych częściach ciała występują zmiany skórne w postaci ziarniniaków wielkości grochu.
    • Tworzą one brązowo-czerwone węzły, o wielkości od jednego do dwóch centymetrów, które mogą utrzymywać się jeszcze długo po skutecznym wyleczeniu świerzbu. Prawdopodobnie rozwijają się one, gdy roztocza, poprzez drapanie, dostają się do głębszych warstw skóry – jako reakcja układu odpornościowego na martwe roztocza.
  • Świerzb norweski (świerzb hiperkeratotyczny, scabies crustosa): Typowa jest ostra inwazja roztoczy z ekstremalnym tworzeniem się “rybiej łuski”- szczególnie na rękach, stopach, łokciach i kolanach (ale także w miejscach, w których normalnie nie występuje świerzb, takich jak twarz).
    • Ta najcięższa postać świerzbu dotyka najczęściej osób z obniżoną odpornością. Ze względu na dużą ilość roztoczy (zwłaszcza w pokrytych skorupą warstwach) świerzb ten jest bardzo zaraźliwe i może być przenoszony nawet przez dotknięte przez chorego przedmioty.

Świerzb: Przyczyny

Świerzbowiec ludzki (Sarcoptes hominis, Sarcoptes scabiei)

Świerzbowiec ludzki, który jest odpowiedzialny za występowanie świerzbu, jest jak wszystkie inne roztocza pajęczakiem i żyje w wierzchniej warstwie skóry ludzkiej.

Świerzbowiec ludzki jest owalnym roztoczem, o wielkości do 0,4 mm (samice są większe niż samce), ma przezroczyste ciało, cztery pary nóg i silne, stożkowate narządy gębowa. Świerzbowce ludzkie są uzależnione od tlenu – dlatego żyją one tylko w warstwie rogowej naskórka i nie przenikają głębiej do organizmu.

Roztocza żywią się limfą i komórkami skóry. Zakażenie skóry wywołane przez roztocza uszkadza skórę i powoduje reakcję układu odpornościowego. Prowadzi to do typowych dla świerzbu zmian skórnych.

Główną przyczyną świerzbu są samice świerzbowca ludzkiego: codziennie wiercą korytarze w warstwie rogowej naskórka i składają tam jaja. Po dwóch do czterech dni z jaj wylęgają się larwy, które w ciągu dwóch do trzech tygodni przekształcają się w dojrzałe płciowo roztocza. Samiec świerzbowca ludzkiego jest mniejszy od samicy i żyje tylko na powierzchni skóry. Samce mają bardzo krótki okres życia, podczas gdy samice żyją około czterech do sześciu tygodni.

Ponieważ świerzbowce ludzkie szybko się namnażają, teoretycznie mogłyby po kilku miesiącach tysiącami osobników skolonizować skórę człowieka. Jednak po gwałtownym wzroście populacji roztoczy w pierwszych miesiącach po zakażeniu, liczba ich powoli zmniejsza się do zaledwie niewielu osobników. Dzieje się dlatego, że układ odpornościowy człowieka reaguje na świerzb.

Ponadto swędzenie, powoduje, że osoby dotknięte chorobą intensywnie się drapią i w ten sposób niszczą korytarze w skórze oraz same roztocza.

Świerzbowce ludzkie są wyspecjalizowane do życia w siedlisku ludzkiej skóry i są w stanie przetrwać poza nią tylko kilka dni.

Zarażenie

Zazwyczaj w wypadku świerzbu skóra ludzka jest skolonizowana przez niewielką liczbę roztoczy. Jednak przekazanie nawet pojedynczej samicy wystarcza do rozprzestrzenienia się choroby. Do zarażenia może więc dojść nawet w warunkach prawidłowej higieny i u osób w każdym wieku.

Jak człowiek zaraża się świerzbem?

Ogólnie rzecz biorąc ryzyko zakażenia wzrasta wraz z liczbą roztoczy na powierzchni skóry. Bezpośrednio od innej osoby można zarazić się świerzbem tylko wtedy, gdy istnieje bliski, rozległy kontakt ze skórą nosiciela, trwający co najmniej pięć do dziesięciu minut. Przykładami takich sytuacji są:

  • sypianie w jednym łóżku.
  • pielęgnacja ciała innych osób (np. niemowląt, chorych)
  • stosunek seksualny.

Świerzb należy także do grupy chorób przenoszonych drogą płciową, ponieważ można się nim zarazić w trakcie stosunku płciowego. Ale świerzbowce ludzkie są przenoszone nie tylko drogą płciową. Zakażenie może nastąpić również w zwyczajnych, życiowych sytuacjach – wśród domowników, we wspólnym mieszkaniu, w obiektach komunalnych, domach opieki itp.

Zazwyczaj jednak nie ma ryzyka przeniesienia świerzbowca ludzkiego podczas zwykłych kontaktów towarzyskich, uścisków dłoni, a nawet przytulania się lub pocałunku w trakcie powitania. Jedynym wyjątkiem jest świerzb norweski (scabies norvegica, scabies crustosa): ta ciężka forma świerzbu jest niezwykle zaraźliwa!

Osoby z osłabionym układem odpornościowym (jak w przypadku osób zarażonych wirusem HIV) są bardzo podatne na zarażenie świerzbem norweskim. U tych osób świerzbowce mogą rozmnażać się bez przeszkód i występować w dużych ilościach na i w skórze. W tym wypadku nawet krótkie kontakty ze skórą osoby chorej mogą prowadzić do zarażenia świerzbem.

  • Teoretycznie świerzb może być przenoszony również pośrednio przez tkaniny, takie jak bielizna pościelowa, koce wełniane, bielizna lub bandaże. W rzeczywistości, rzadko zdarza się to w przypadku zwykłego a nie norweskiego świerzbu. Istnieje kilka powodów takiego stanu rzeczy:
  • Ryzyko zakażenia świerzbowce ludzkie poza skórą bezpośrednim kontaktem skórnym jest niewielka: w klimacie panującym w Polsce roztocza są zaraźliwe przez maksymalnie 48 godzin.
  • U osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym na skórze może znajdować się niewiele osobników roztoczy świerzbowca. Poza tym świerzbowce ludzkie poruszają się bardzo wolno.

Okres inkubacji

W przypadku świerzbu okres inkubacji (tj. czas od zarażenia do rozwoju choroby) wynosi zazwyczaj kilka tygodni. Jeśli podczas zarażenia przenoszonych jest wiele roztoczy, czas do pojawienia się pierwszych objawów może się skrócić do kilu dni.

Higiena osobista i sprawność układu odpornościowego mają decydujący wpływ na długość okresu inkubacji świerzbu: dobry stan systemu immunologicznego oraz częste kąpiele i prysznice utrudniają namnażanie się roztoczy. Jednak nawet w ten sposób nie można całkowicie powstrzymać wystąpienia objawów świerzbu.

Świerzb: Diagnoza

W większości przypadków lekarz może rozpoznać świerzb już w początkowym stadium, na podstawie jego typowych objawów: Skóra dotknięta świerzbem swędzi, tworzy charakterystyczne, łuski, plamy, guzki lub grudki i jest pokryta śladami zadrapań.

Pod mikroskopem optycznym na skórze widoczne są również typowe dla świerzbu kanały i kopce roztoczy. Przy odpowiednim powiększeniu widoczne są nawet same roztocza.

Jeśli wygląd zewnętrzny skóry nie pozwala na jednoznaczną diagnozę, lekarz może ujawnić typowe kanały roztoczy świerzbu za pomocą jodyny lub atramentu:

  • na nienaruszoną, podejrzaną grudkę na skórze nanosi się kroplę tuszu rozpuszczalnego w wodzie z pióra wiecznego lub jodyny,
  • następnie wyciera się tusz lub jodynę nasączonym alkoholem wacikiem,
  • ukazuje się ślad, zabarwionego tuszem, krętego kanału świerzbowca ludzkiego

Ponadto, świerzb może być zdiagnozowany poprzez bezpośrednie wykrycie patogenów. Przezroczystą taśmę samoprzylepną przykłada się ją wielokrotnie do badanego fragmentu powierzchni skóry. Po pobraniu w ten sposób próbek skóry, taśmę samoprzylepną umieszcza się pod mikroskopem. Jeżeli występuje zarażenie świerzbem pod mikroskopem widoczne są świerzbowce ludzkie (roztocza, larwy i ich ekskrementy).

Najskuteczniejszą metodą wykrywania świerzbu jest często usuwanie kanałów roztoczy: Lekarz ostrożnie otwiera grudki na skórze skalpelem i bada zeskrobany materiał pod mikroskopem.

Świerzb: leczenie

Aby pozbyć się świerzbu, w każdym przypadku konieczne jest leczenie, ponieważ nie ustąpi on samoistnie. Jest to jednak zazwyczaj możliwe w warunkach ambulatoryjnych. Leczenie świerzbu w szpitalu zalecane jest tylko w następujących przypadkach:

  • u niemowląt (jeśli to konieczne również dla małych dzieci, jeśli skuteczne leczenie w inny sposób nie jest możliwe)
  • w przypadku świerzbu norweskiego (scabies crustosa).

Leczenie świerzbu ma na celu przede wszystkim zabicie roztoczy świerzbowca ludzkiego wraz z jego larwami i jajami. Aby to osiągnąć, stosuje się zarówno środki nakładane na skórę (leczenie miejscowe), jak i leki w postaci tabletek (leczenie systemowe).

Typowym środkiem zwalczania świerzbu są leki zawierające permetrynę. Jest to środek owadobójczy, o działaniu identycznym jak substancje naturalnie wytwarzane, do odstraszania owadów przez niektóre kwiaty (np pyretryny obecne w kwiatach chryzantem). Leki z permetryną powinny być stosowane zewnętrznie w następujący sposób:

  • krem z permetryną nanosi się na całe ciało, nie pozostawiając żadnego miejsca bez pokrycia go kremem (również przestrzenie między palcami) – za wyjątkiem twarzy i delikatnych okolic narządów płciowych i odbytu.
  • najlepiej pozostawić krem na skórze, aby działał przez całą noc.
  • po ośmiu do dwunastu godzinach, należy dokładnie zmyć preparat
  • Preparaty do leczenia świerzbu mogą podrażniać skórę. Dlatego, po zabiegu, zaleca się stosowanie łagodzących toników.
  • Jeśli po dwóch tygodniach od przeprowadzenia zabiegu objawy świerzbu nie ustępują należy go powtórzyć.

Permetryna jest bardzo skuteczna w zwalczaniu świerzbu, dobrze tolerowana, a w nieco niższej dawce odpowiednia także dla dzieci i kobiet w ciąży.

Alternatywnie, świerzb może być leczony zewnętrznie, także preparatami z benzoesan benzylu lub z krotamitonem. Oba te składniki aktywne są jednak stosowane tylko wtedy, gdy świerzb nie ustąpił pomimo wcześniejszego leczenia preparatami z permetryną.

Emulsje lub maści z benzoesanem benzylu – w przeciwieństwie do permetryny – należy zawsze stosować przez kilka (zazwyczaj trzy) kolejne dni przed snem. Często zabieg ten trzeba po kilku dniach powtórzyć.

Innym skutecznym lekiem na świerzb, przyjmowane jako tabletki jest iwermektyna. Zazwyczaj dla wyleczenia zwykłego świerzbu wystarczy jednorazowe przyjęcie leku. Dawka składnika aktywnego zależy od masy ciała pacjenta (200 mikrogramów na kilogram masy ciała u dorosłych).

Aby skutecznie leczyć świerzb, w niektórych przypadkach wskazane jest kolejne zastosowanie iwermektyny po 7-15 dniach:

  • w przypadku świerzbu norweskiego (scabies crustosa),
  • przy dużych obszarach skóry pokrytych świerzbem (liczne zmiany skórne w co najmniej pięciu różnych obszarach z wieloma grudkami),
  • u pacjentów, u których system immunologiczny jest osłabiony przez leki, i
  • przy wybuchu epidemii w placówkach opiekuńczych z licznymi przypadkami zachorowań.
Kiedy wskazane jest systematyczne leczenie świerzbu iwermektyną?
  • Gdyby leczenie wstępne permetryną było nieskuteczne.
  • Jeśli pacjent bierze leki, osłabiające układ odpornościowy.
  • przy świerzbie norweskim (dodatkowo lub zamiast leczenia miejscowego).
  • Dla osób z poważnymi uszkodzeniami skóry, które są narażone na ryzyko wchłonięcia leku do organizmy lub wystąpienia zbyt poważnego podrażnienia skóry.
  • Jeżeli nie ma możliwości zastosowania zewnętrznego leczenia miejscowego na całym ciele pacjenta (np. z powodu niepełnosprawności fizycznej lub określonych trudności organizacyjnych).

Iwermektyny nie stosuje się u kobiet w ciąży. Istnieją, inne leki na świerzb zatwierdzone do leczenia świerzbu w czasie ciąży. Zgodnie z aktualną wiedzą, najbardziej odpowiednia dla leczenia ciężarnych jest permetryna.

W zasadzie sensowne jest leczenie nie tylko samych osób chorych na świerzb, ale jednoczesne leczenie osób z ich najbliższego otoczenia – tj. całej rodziny, współlokatorów i partnerów. Ponieważ zarażenie świerzbem często staje się zauważalne dopiero po kilku tygodniach od zarażenia, dotyczy to również osób, które jeszcze nie wykazują żadnych objawów.

Świerzb: Przebieg

Przy odpowiednim sposobie postępowania leczenia świerzbu ma przeważnie dobre rokowania: zwykle szybko się on goi pod wpływem zewnętrznie stosowanych środków. Nieco dłużej utrzymuje się natomiast swędzenie wyleczonych fragmentów skóry.

Pozytywny wpływ na przebieg świerzbu może mieć właściwa higiena osobista: Częste kąpiele lub prysznice utrudniają namnażanie się świerzbowca ludzkiego.

Niepowodzenie leczenia zwykle zdarza się tylko wtedy, gdy jest ono nieprawidłowo przeprowadzone. Jeśli nie wszystkie osoby z najbliższego otoczenia chorego na świerzb, nie zostaną również objęte leczeniem, choroba niestety często powraca.

Nieleczony świerzb staje się chorobą przewlekłą. Jednak występują, nawet po wielu latach, także przypadki spontanicznego wyleczenia.

Świerzb: Powikłania

W przebiegu świerzbu mogą wystąpić różnego rodzaju powikłania – szczególnie w przypadku zaniedbania higieny osobistej: uszkodzona przez roztocza świerzbu i zadrapania skóra, może zostać skolonizowana przez szkodliwe bakterie i spowodować powstanie poważniejszych schorzeń. Przykładami takich powikłań są:

  • róża (erysipelas)
  • zapalenie węzłów chłonnych (lymphadenitis)
  • sepsa (posocznica, endotoksemia)

wszystkie one wymagają leczenia antybiotykami.

Świerzb (łac. scabies): Dręczące swędzenie wywołane przez roztocza (świerzbowce)

Świerzb: profilaktyka

Aby zapobiec świerzbowi, należy przede wszystkim unikać bliskiego kontaktu ze skórą osób zarażonych: Wynika to z faktu, że świerzb jest zazwyczaj przenoszony przez fizyczny kontakt ze skórą.

Jeśli miałeś bliski kontakt z kimś, kto ma świerzb, pamiętaj: Jeszcze przed wystąpieniem jakichkolwiek objawów (tj. już w okresie inkubacji), możesz przekazać roztocza innym osobom. Należy zatem podjąć  wtedy środki ostrożności przeciwko ewentualnemu zakażaniu świerzbem:

  • przez około pięć do sześciu tygodni unikać kontaktu ze skórą innych ludzi,
  • uważnie obserwować się w tym czasie, pod kątem wystąpienia ewentualnych objawów
  • udać się do dermatologa natychmiast po pojawieniu się pierwszych objawów zarażenia świerzbem.

Jak wysprzątać mieszkanie, jeśli któryś z domowników ma świerzb?

Poza skórą ludzką, świerzbowce umierają najpóźniej po trzech dniach. Niemniej jednak, jeśli chodzi o świerzb, ważne jest, aby unieszkodliwiać roztocza w naszym otoczeniu i minimalizować ryzyko powtórnego zakażenia.

Nie są do tego są żadne specjalne środki do zwalczania świerzbowca ludzkiego. W przypadku zwykłego świerzbu, zupełnie wystarczające będą następujące, proste działania:

  • Roztocza świerzbowca obecne w bieliźnie pościelowej, ubraniach i ręcznikach można unieszkodliwić, piorąc je w pralce w wysokiej temperaturze (co najmniej 50°C).
  • Inne przedmioty, na których mogą się znajdować roztocza (takie jak buty, pluszaki, opaska ciśnieniomierza itp.) również powinny być uprane przez minimum 10 minut w temperaturze co najmniej 50°C.
  • Alternatywnie można przedmioty i tekstylia, które nie nadają się do prania i/lub podgrzewania umieścić w plastikowych torbach, i przechowywać tam przez co najmniej 72 godziny w temperaturze powyżej 21°C (siedem dni w przypadku świerzbu norweskiego- scabies crustosa).

Meble tapicerowane, poduszki sofy i dywany można dokładnie odkurzyć silnym odkurzaczem (następnie wyrzucić filtr i worek) lub nie używać ich przez co najmniej 48 godzin (siedem dni w przypadku świerzbu norweskiego- scabies crustosa).

O adamed.expert

adamed.expert to serwis poświęcony zdrowemu stylowi życia. Przygotowaliśmy dla Ciebie liczne porady zdrowotne, żywieniowe oraz wiele innych informacji, które wykorzystane na co dzień pozwolą Ci zadbać o zdrowie swoje i najbliższych. Na naszym portalu znajdziesz również aktualności ze świata medycyny i farmaceutyki, które pozwolą Ci na bieżąco śledzić nowinki prozdrowotne wpływające na jakość Twojego życia i zdrowia. Tematy poruszane w naszym serwisie to przede wszystkim codzienne dolegliwości z zakresu m. in.: kardiologii, alergologii, ginekologii, endokrynologii oraz wielu innych dziedzin medycyny.

Dzięki informacjom, które pozyskasz na adamed.expert poznasz metody radzenia sobie z najczęstszymi dolegliwościami oraz sposoby na wyeliminowanie codziennych dolegliwości jak np. czkawka.

Warto jednak pamiętać, iż porady, które znajdziesz na naszym portalu, nie zastąpią wizyty u lekarza specjalisty i jeśli dolegliwości nie mijają, warto skonsultować z lekarzem wszelkie nieprawidłowości w funkcjonowaniu Twojego organizmu i niepokojące objawy.

Artykuły zamieszczone w serwisie pozwolą łatwiej zinterpretować wyniki badań lub dowiedzieć się, jaki lekarz pomoże w leczeniu występujących dolegliwości i chorób. Znajdziesz u nas również wiele porad żywieniowych, ułatwiających prowadzenie zdrowego trybu życia, wskazówki dotyczące działania produktów spożywczych, w tym informacje po które warto sięgnąć, a których lepiej unikać; porady dla kobiet w ciąży oraz świeżo upieczonych mam, dla dzieci w wieku szkolnym, młodzieży, dorosłych, a także seniorów.
Adamed.expert to serwis kierowany do ludzi w każdym wieku! Porusza tematy istotne dla każdego z nas, na każdym etapie życia – od przygotowania organizmu do ciąży po porady dla seniorów. Zapoznaj się z naszymi artykułami i poradami! Udanej lektury!