wpisz szukaną frazę

Borelioza: groźne ukąszenie kleszcza
Objawy chorób

Borelioza: groźne ukąszenie kleszcza

Borelioza: groźne ukąszenie kleszcza
Podziel się

Borelioza rozwija się powoli. Typowym objawem krótko po zakażeniu jest rumień wędrujący. Aby uniknąć późniejszych powikłań, leczenie antybiotykowe należy rozpocząć jak najwcześniej.

Czym jest borelioza?

Borelioza jest wieloukładową chorobą zakaźną, którą wywołują bakterie z rodziny krętków. Przenoszona jest przez zainfekowane kleszcze. Bakterie dostają się do organizmu człowieka wraz ze śliną bądź wymiocinami kleszcza.

Borelioza nazywana jest również chorobą z Lyme. Nazwa ta pochodzi od amerykańskich miast Lyme i Old Lyme w Connecticut. Tam, w latach 1974/1975, po raz pierwszy odkryto związek między zapalnymi chorobami stawów u dzieci a ugryzieniami kleszczy.

Borelioza: typowe objawy

Borelioza rozwija się powoli. Jeśli nie będzie leczona, jej dalszy rozwój będzie przebiegał w trzech etapach. Typowym objawem jest tzw. rumień wędrujący, który pojawia się wkrótce po zarażeniu. Jest to zazwyczaj zaczerwienienie wielkości talerzyka (choć w zależności od przypadku jego wielkość może być inna) pojawiające się w miejscu ukąszenia. Lekarze nazywają boreliozę chorobą wielosystemową, bowiem w późniejszym czasie daje ona objawy ze strony różnych układów organizmu.

I etap boreliozy: rumień wędrujący i inne objawy

Infekcja bakterią Borrelia burgdorferi w wyniku ugryzienia kleszcza może spowodować pojawienie się po kilku dniach lub tygodniach okrągłego lub pierścieniowego zaczerwienienia skóry. Rozmiar zaczerwienienia skóry może różnić się w zależności od przypadku, od rozmiaru małego talerzyka aż do średnicy 65 cm.

Rumień wędrowny, fachowo nazywany erythema migrans, nie powoduje bólu ani swędzenia. Pośrodku jest często jaśniejszy niż na brzegach. Rumień wędrujący stopniowo rozprzestrzenia się od miejsca ukąszenia i zwykle spontanicznie zanika.

W niektórych przypadkach boreliozy rumień wędrowny powraca w towarzystwie innych objawów – często już nie z pełnym pierścieniem, ale częściowo. Rumień wędrujący jest tak typowy dla boreliozy, że lekarze mogą na tej podstawie prawie na pewno wykluczyć inne choroby.

Borelioza: groźne ukąszenie kleszcza

Rumień wędrujący jest typowym objawem boreliozy.

Niegroźne zaczerwienienie czy rumień wędrujący?

Rumień wędrujący nie powinien być mylony z niegroźnym zaczerwienieniem, które często tworzy się bezpośrednio w miejscu ugryzienia kleszcza i ma wielkość od jednego do dwóch centymetrów. Nieszkodliwe zaczerwienienie zwykle mocno swędzi i znika po kilku dniach, najpóźniej po tygodniu. Ponadto nie ma żadnych oznak infekcji.

W I stadium boreliozy, poza rumieniem wędrującym, mogą wystąpić objawy ogólne, takie jak:

  1. osłabienie
  2. bóle głowy
  3. ból stawów
  4. bóle mięśni
  5. gorączka
  6. obrzęki węzłów chłonnych
  7. zapalenie spojówek

Borelioza: etap II

Etap II boreliozy rozpoczyna się kilka miesięcy po ugryzieniu kleszcza. W tym stadium często występują objawy grypopodobne. Infekcja wpływa teraz na inne narządy poza skórą.

Jeśli zainfekowany bakterią jest układ nerwowy, dolegliwość tę określa się mianem neuroboreliozy. Zaburzenia układu nerwowego przybierają postać zapalenia opon mózgowych i zapalenia korzeni nerwowych (meningopolyneuritis lub zespół Bannwartha). Neuroborelioza może powodować objawy takie jak: ból, paraliż i zaburzenia neurologiczne spowodowane przez zainfekowane nerwy w rdzeniu kręgowym.

W niektórych przypadkach dochodzi również do zapalenia pojedynczego nerwu ciała (tzw. neuropatia obwodowa). Zapalenie może sparaliżować nerwy twarzy (tzw. niedowład nerwu twarzowego). Typowym objawem paraliżu jest jednostronnie zwiotczały kącik jamy ustnej.

Borelioza może niekorzystnie wpływać na serce. Prowadzi wówczas do zapalenia mięśnia sercowego i osierdzia oraz wyzwala typową arytmię serca. Określone obszary oczu również mogą ulec zapaleniu, np. błona środkowa gałki ocznej (zapalenie błony naczyniowej oka).

W stadium II boreliozy, oprócz innych objawów, może wystąpić niespotykany wygląd skóry, tzw. limfadenoza cutis benigna. Skóra pęcznieje i tworzy liczne czerwono-niebieskie plamy o wielkości kilku centymetrów. Występuje głównie na płatkach usznych, sutkach i mosznie.

Borelioza: etap III

III etap nieleczonej boreliozy występuje w okresie od kilku miesięcy do kilku lat po ugryzieniu kleszcza. To bardzo ciężkie stadium boreliozy, charakteryzuje się tzw. boreliozą stawową i uszkodzeniem układu nerwowego.

Zapalenie stawów w boreliozie jest przejściowym lub przewlekłym zapaleniem. Może mieć wpływ na pojedynczy staw (monoarthritis) lub kilka stawów jednocześnie (oligoarthritis). Szczególnie często dochodzi do zapalenia stawów kolanowych. Ból występujący w ścięgnach i mięśniach często trudno odróżnić od objawów innych chorób.

Na etapie III boreliozy skóra rąk i stóp staje się czasami bardzo cienka i niebieskawa (tzw. atroficzne zapalenie skóry Herxheimera).

Również nerwy mogą ulec dalszemu uszkodzeniu. W rzadkich przypadkach borelioza na etapie III jest tak ciężka, że niektóre części ciała ulegają paraliżowi (niedowład).

Borelioza: przyczyny

Borelioza jest spowodowana zakażeniem określonymi bakteriami: boreliami. Cztery różne gatunki z rodzaju Borrelia mogą powodować boreliozę. Należą one do tzw. kompleksu Borrelia-burgdorferi-(sensu lato), składającego się z:

  • Borrelia burgdorferi
  • Borrelia garinii
  • Borrelia afzelii
  • Borrelia spielmanii

Czym są Borrelie?

Borrelia to spiralnie uformowane bakterie, które na końcach posiadają wiązki struktur włosowatych (tzw. flagella). Flagelle działają jak śmigło, bakterie mogą się za ich pomocą poruszać.

Borrelie często występują we krwi ptaków i małych gryzoni, takich jak myszy – są one głównym rezerwuarem tych bakterii. Kleszcze zarażają się, gdy ssą krew zarażonych zwierząt. Przy następnym posiłku z krwi kleszcze mogą przenieść bakterie na inne zwierzęta lub ludzi.

Borelioza: groźne ukąszenie kleszcza

Zdjęcie Borrelia burgdorferi

U kleszczy borelie można znaleźć głównie w jelicie. Kiedy kleszcz znajdzie nowego gospodarza i zacznie ssać krew, borrelie migrują do gruczołu śliniankowego kleszcza. Ponieważ ślina jest uwalniana do skóry podczas ugryzienia kleszcza (właściwie ukąszenia kleszcza), borrelie mogą być w ten sposób przeniesione do krwi.

Czy kleszcze są jedynymi nosicielami boreliozy?

W bardzo rzadkich przypadkach borelioza może być również przenoszona przez komary i muchy. Jednak ta droga przenoszenia odgrywa jedynie niewielką rolę w rozprzestrzenianiu się choroby.

Jakie jest ryzyko wystąpienia boreliozy po ugryzieniu kleszcza?

Kleszcze są szeroko rozpowszechnione w Europie, Ameryce Północnej i Azji, ale w różnym stopniu zarażone boreliozą. W Polsce kleszcze zarażone borrelią występują we wszystkich regionach, ale ich częstość występowania jest różna. W zależności od obszaru, od 5 do 35 procent wszystkich kleszczy może przenosić boreliozę.

Statystycznie rzecz biorąc, od 2,6 do 5,6 procent osób ugryzionych przez kleszcza jest zarażonych boreliozą. Jednak ci, którzy są zakażeni krętkami borrelia nie cierpią automatycznie na boreliozę: po ugryzieniu kleszcza jedynie 0,3 do 1,4 procent zarażonych doświadcza objawów boreliozy.

Jak często dochodzi do wystąpienia boreliozy?

Borelioza jest najczęstszą chorobą zakaźną przenoszoną przez kleszcze w Europie. W Polsce rocznie zapada na boreliozę przynajmniej 40 000 osób.

Ryzyko infekcji w przypadku boreliozy istnieje na terenie całego kraju. Jednak ryzyko wystąpienia boreliozy jest szczególnie wysokie na obszarach, na których występuje wiele kleszczy zarażonych borrelią (tzw. obszary endemiczne).

Ogólna wysoka liczba przypadków jest przypisywana między innymi zmianom w zachowaniu w czasie wolnym od pracy. Zwiększona świadomość choroby i ulepszone metody diagnostyczne prowadzą również do odkrycia większej liczby przypadków boreliozy.

Ryzyko wystąpienia boreliozy jest różne nie tylko w poszczególnych regionach, ale również w przedziale wiekowym istnieją dwie grupy ryzyka:

  • dzieci w wieku od 5 do 9 lat
  • osoby starsze w wieku od 60 do 64 lat

Nie jest jasne, w jakim stopniu rozkład ten można przypisać „typowej” aktywności rekreacyjnej tych grup wiekowych (np. gry na świeżym powietrzu, spacery, ogrodnictwo).

Do większości zakażeń boreliozą dochodzi w miesiącach od marca do października, a w szczególności od czerwca do sierpnia, kiedy kleszcze są najbardziej aktywne.

Borelioza: diagnoza

Borelioza jest zwykle diagnozowana przez lekarza bez konieczności wykonywania wielu badań. Wywiad medyczny i wyniki badań (np. rumień wędrujący lub ostra neuroborelioza) są zazwyczaj tak typowe, że są wystarczające do postawienia diagnozy i niekoniecznie wymagają badania krwi. Borelioza jest również związana z ogólnymi dolegliwościami, takimi jak bóle głowy i bóle mięśni.

Jeśli ugryzienie kleszcza jest zauważone, ale brakuje dalszych objawów, zakażenie boreliozą jest raczej mało prawdopodobne. W niejasnych przypadkach lekarz może jednak potwierdzić diagnozę za pomocą różnych procedur.

Borelioza może przybierać różne formy. To czasami utrudnia rozpoznanie choroby.

Wykrywanie przeciwciał

W przypadku infekcji we krwi obecne są przeciwciała przeciwko patogenom. Wykrycie przeciwciał we krwi pokazuje, że system obronny organizmu (układ odpornościowy) poradził sobie z patogenami. Nie oznacza to jednak automatycznie, że osoba dotknięta jest boreliozą – badanie krwi nie może tego wykazać.

Borelioza występuje wtedy, gdy oprócz wyników badań laboratoryjnych występują typowe objawy, takie jak rumień wędrowny i ogólne dolegliwości, takie jak osłabienie, ból głowy, ból mięśni, gorączka lub obrzęk węzłów chłonnych.

Testy wykrywające i testy potwierdzające

Do wykrywania przeciwciał służą uproszczone testy, takie jak test immunoenzymatyczny ELISA (ELISA = Enzyme-Linked Immunosorbent Assay). Możliwe są również bardziej skomplikowane testy potwierdzające, takie jak Immuno-Blot lub Western-Blot.

Test potwierdzający powinien gwarantować, że test wykrywający nie był fałszywym alarmem. Dla pewnonści lekarz zazwyczaj przeprowadza test potwierdzający tego samego dnia co pozytywny test wykrywający.

Wykrycie przeciwciał krętka Borrelia we krwi niekoniecznie oznacza, że osoba poszkodowana cierpi na boreliozę, dlatego nie jest ono wystarczające do postawienia jednoznacznej diagnozy. Nie każda infekcja Borrelia prowadzi do objawów chorobowych. Jeśli istnieje tylko dowód na obecność przeciwciał bez żadnych objawów, leczenie nie jest konieczne.

Lekarz może również szukać przeciwciał w płynie mózgowo-rdzeniowym. Jest to przydatne, jeśli mózg lub rdzeń kręgowy są dotknięte boreliozą (neuroborelioza). Jeśli podejrzewa się neuroboreliozę, lekarz pobiera płyn mózgowo-rdzeniowy za pomocą punkcji.

Wykrywanie patogenów

Jeśli zakażenie krętkami Borrelia wystąpiło niedawno, przeciwciała mogą nie być jeszcze wykrywalne. Lekarz może stwierdzić infekcję tylko wtedy, gdy uda mu się wykryć obecność bakterii. Ponieważ bezpośrednie wykrywanie mikroskopowe Borrelia nie jest możliwe, często stosowana jest inna metoda diagnostyki: reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR). Wykrywa ona materiał genetyczny patogenów. Kolejną, ale bardzo pracochłonną i czasochłonną metodą jest hodowla bakterii.

Testy transformacji limfocytów (LTT)

Stosunkowo często stosuje się tzw. test transformacji limfocytów (LTT), chociaż jest on uważany za mało wiarygodny i niejednokrotnie prowadzi do wyników fałszywie pozytywnych. Oznacza to, że test jest często pozytywny, mimo że pacjent nigdy nie miał kontaktu z bakterią.

LTT ma mierzyć reakcję układu odpornościowego na niektóre antygeny. W tym celu krew jest pobierana od osoby dotkniętej chorobą i wystawiana na działanie antygenów Borrelia. Jeżeli niektóre limfocyty (forma białych krwinek) namnażają się, należy uznać to za oznakę aktywnego zakażenia.

Jeżeli po uzyskaniu pozytywnego wyniku LTT nie przeprowadza się dalszych badań w celu bezpośredniego wykrycia patogenu, szybko może dojść do postawienia fałszywej diagnozy. Może to również prowadzić do niepotrzebnego (długotrwałego) leczenia antybiotykami.

Borelioza: Leczenie

Jeśli borelioza jest jednoznacznie potwierdzona, ważna jest wczesna terapia. Antybiotykoterapia na wczesnym etapie gwarantuje najlepsze wyniki i pomaga zapobiegać poważnym postępom choroby.

Dwutygodniowa antybiotykoterapia jest najbardziej skuteczna we wczesnej fazie boreliozy. Wybrane leki to na przykład:

  • Doxycyclinum,
  • Amoxicillinum,
  • Cefuroximum.

Jeśli pacjent nie toleruje tych antybiotyków, pomaga aktywny składnik azytromycyna.

W zaawansowanych stadiach boreliozy oraz w neuroboreliozie stosowane są dożylnie antybiotyki z grupy cefalosporyny (np. ceftriakson, cefotaksym). Leczenie trwa zazwyczaj od trzech do czterech tygodni.

Borelioza: jak rozwija się choroba?

Borelioza przebiega pełzająco i w różnych etapach. Typowym objawem jest zaczerwienienie w miejscu ukąszenia, zwykle wielkości talerzyka, które pojawia się krótko po zakażeniu, chociaż jego wielkość może się różnić w zależności od przypadku. Rumień wędrujący określany jest w terminologii medycznej mianem erythema migrans.

Nieleczona borelioza może mieć wpływ na różne tkanki i narządy, takie jak m.in.:

  • stawy
  • nerwy
  • opony mózgowe
  • serce
  • oczy
  • skóra

Przebieg boreliozy zależy głównie od tego, jak wcześnie rozpocznie się leczenie antybiotykami.

Im wcześniej rozpocznie się leczenie boreliozy, tym skuteczniej można zapobiec późniejszym powikłaniom, takim jak infekcyjne (septyczne) zapalenie stawów (Lyme artreliosis) i zakażenie ośrodkowego układu nerwowego (neuroborreliosis). Te komplikacje mogą prowadzić do poważnych, czasem zagrażających życiu powikłań.

Borelioza: profilaktyka

Nie można zapobiec boreliozie za pomocą szczepionki lub leku. Najlepszym sposobem ochrony przed boreliozą jest unikanie ukąszenia kleszcza.

Jak uniknąć ugryzień kleszcza?

Kleszcze występują głównie w wysokiej trawie, paprociach, krzewach i nisko wiszących gałęziach do wysokości około jednego metra. Nie spadają one z drzew, choć tak powszechnie się sądzi. Zazwyczaj kleszcze chwytają ofiarę przy nogach i przemieszczają się stamtąd wyżej – w kierunku ciepłych i wilgotnych obszarów ciała, takich jak pachy, pachwiny lub piersi.

Osoby chcące przebywać na łonie natury powinny nosić dłuższe ubrania, które pokrywają całe ciało. Jednak mimo długich spodni kleszcze mogą sięgać do skóry od dołu przez nogawki – spodnie z zamkniętymi mankietami będą więc idealne. Przechadzając się np. po lesie, można również tymczasowo włożyć nogawki spodni do skarpetek. Środki odstraszające kleszcze mogą zniechęcać kleszcze przez około dwie godziny.

Ukąszenia kleszcza nie zawsze są widoczne. Mniej więcej co drugie nie jest zauważane.

W związku z tym, w ramach profilaktyki, należy starannie obejrzeć całe ciało pod kątem kleszczy po powrocie do domu – zwłaszcza u dzieci. Należy zwrócić uwagę na zagłębienia w kolanach i sprawdzić, czy na linii włosów nie ma kleszczy.

Porady przeciwko kleszczom:
  1. Kleszcze preferują życie w wysokiej trawie, krzakach i liściach. Spacerując po lesie, trzymaj się utwardzonych ścieżek.
  2. W miejscach, w których występują kleszcze, najlepiej nosić długie ubrania, które pokrywają całe ciało. Włóż nogawki spodni do skarpetek, aby zapobiec wpełzaniu kleszczy do spodni od dołu.
  3. Najlepiej nosić ubrania w jasnych kolorach – kleszcze są na nich łatwiejsze do odnalezienia.
  4. Używaj środków odstraszających kleszcze, ale pamiętaj, że chronią one przed nimi tylko przez ograniczony czas.

Usuwanie kleszczy

Po zauważeniu kleszcza należy go jak najszybciej usunąć. Im dłużej kleszcz ma możliwość ssania krwi, tym większe ryzyko, że chorobotwórcze bakterie (jeśli występują) będą przenoszone do organizmu.

Od momentu, gdy kleszcz zaczyna ssać krew, potrzeba średnio 12 do 24 godzin, aby bakterie dostały się do skóry wraz ze śliną kleszcza. Z tego względu, jeśli wcześnie i ostrożnie zostanie on usunięty, można znacznie zmniejszyć ryzyko zakażenia boreliozą.

Aby usunąć kleszcza, należy chwycić go jak najbliżej skóry i powoli wyciągnąć – na przykład za pomocą pęsety.

Jeśli nie mamy pod ręką pęsety, w razie potrzeby wystarczą nam własne paznokcie, o ile nie są one zbyt krótkie. Lekkie potrząsanie lub ostrożne poruszanie kleszcza w przód i w tył ułatwi jego wyciągnięcie.

Ważne: Nie należy przekręcać kleszcza podczas wyciągania go – ryjek może oderwać się i pozostać w skórze. Dlatego po usunięciu zwierzęcia należy sprawdzić, czy główka kleszcza jest kompletna. Ważne jest również, aby nie wyciskać kleszcza podczas usuwania go, aby nie wtłaczać potencjalnych bakterii do krwi.

Po usunięciu kleszcza należy zdezynfekować skórę i upewnić się, że nie pozostały żadne jego resztki. Jeśli w miejscu ugryzienia widoczne są jakiekolwiek pozostałości kleszcza, należy skonsultować się z lekarzem. Lekarz może usunąć szczątki kleszcza przy pomocy małego zabiegu chirurgicznego.

Nie należy stosować oleju, kleju, alkoholu i innych tego rodzaju środków!

Nie należy stosować oleju, kleju, alkoholu lub innych „domowych” środków zaradczych. Może to spowodować, że kleszcz emituje więcej śliny zawierającej patogen.

Następny artykuł